Werkt leren door les te geven? Wat het onderzoek zegt over het protégé-effect

Het professoreffect is het idee dat je een onderwerp beter leert wanneer je verwacht het te moeten onderwijzen, of wanneer je het echt onderwijst. Je hebt dit misschien al gevoeld vóór de examens of een groot tentamen. Je legt een concept uit aan een vriend, en halverwege de zin besef je dat je het nooit hebt begrepen. Dat moment is ongemakkelijk, maar het laat je precies zien waar je notities vaag zijn.

Onderzoekers onderscheiden twee situaties. In de eerste bestudeer je iets wetende dat je het zult moeten onderwijzen, maar er komt nooit iemand opdagen. In de tweede onderwijst je echt, hardop, aan een persoon of aan een camera. Beide zijn getest, en ze geven niet helemaal hetzelfde resultaat. Er is ook een naburig idee, het protégé-effect, dat meer over inspanning gaat dan over geheugen. De volgende secties behandelen elk afzonderlijk en blijven dicht bij wat elke studie daadwerkelijk heeft gemeten.

In twee experimenten vroegen Nestojko, Bui, Kornell en Bjork (2014) deelnemers een tekst te bestuderen. Sommigen verwachtten die daarna te moeten onderwijzen, de anderen verwachtten een toets. In werkelijkheid onderwees niemand. Toch produceerden degenen die zich voorbereidden om te onderwijzen een vollediger, beter georganiseerd herinneren, en ze beantwoordden vragen beter, vooral over de hoofdlijnen (Nestojko e.a., 2014).

Dus alleen al de bedoeling om uit te leggen verandert hoe mensen studeren. Je zoekt de structuur, je ziet de hoofdpunten, je vraagt je af hoe je elk deel zou presenteren. Voor jou wordt dat een eenvoudige gewoonte. Wanneer je je biologie- of geschiedenisaantekeningen herleest, stel je voor dat je een klasgenoot die alles gemist heeft, moet laten begrijpen, en lees met die vraag in je achterhoofd. De studie toont de richting van het effect.

Fiorella en Mayer (2013) vergeleken twee manieren. Sommigen bereidden zich voor om te onderwijzen, anderen onderwezen daadwerkelijk door de les voor een camera uit te leggen. Echt onderwijzen gaf een langer durend voordeel dan alleen voorbereiden om te onderwijzen (Fiorella en Mayer, 2013).

Hardop spreken dwingt je je zinnen af te maken. Je kunt het deel dat je half begrijpt niet overslaan, want de luisteraar, zelfs een denkbeeldige, zal erbij stilstaan. Daarom onthult een klaspresentatie of een mondeling examen vaak hiaten die een stille herlezing liet passeren. De auteurs zeggen niet dat het voor iedereen of voor elk vak werkt. Ze beschrijven wat er gebeurde met hun materiaal en hun deelnemers, en het is aan jou om te testen wat het oplevert in jouw eigen cursus, in jouw eigen tempo.

Koh, Lee en Lim (2018) zochten naar de reden waarom onderwijzen helpt. Hun conclusie is genuanceerd. Het voordeel komt vooral uit het ophalen, wanneer je onderwijst zonder je notities (Koh e.a., 2018). Wanneer je uitlegt terwijl je naar je blad kijkt, ben je aan het lezen. Wanneer je uitlegt uit je geheugen, haal je de informatie op, en die inspanning is wat telt.

Dit past bij wat onderzoek naar toetsing al lang heeft aangetoond, herinneren verslaat herlezen, zoals we uiteenzetten in Actief herinneren, waarom jezelf overhoren beter werkt dan herlezen. Dunlosky en collega's (2013) rangschikken zelfverklaring ook onder de technieken van matig nut, en oefentoetsing onder die van hoog nut (Dunlosky e.a., 2013). Dus onderwijzen is een goede manier om jezelf te toetsen, zolang je je notities neerlegt voordat je begint. Het is geen aparte magische methode, het is een prettig kader voor actief herinneren.

Chase, Chin, Oppezzo en Schwartz (2009) beschreven wat zij het protégé-effect noemen. Studenten deden meer inspanning om hun virtuele agent, degene die ze onderwezen, te onderwijzen dan voor zichzelf (Chase e.a., 2009). We voelen ons verantwoordelijk voor iemand die op ons rekent, zelfs wanneer die iemand een personage op een scherm is.

Dit helpt verklaren waarom het vaak makkelijker is om te beginnen wanneer je een vriend helpt met leren dan wanneer je alleen met je notities zit op een doordeweekse avond. Let wel op. De studie gaat over inspanning, niet over cijfers of succes. Inspanning is goed nieuws, want het leidt tot meer oefening. Vooral maakt het de sessie makkelijker om te beginnen, en dat telt al veel wanneer beginnen het moeilijke deel is.